Jeśli kilka urządzeń w kuchni zaczęło chorować jednocześnie, a każde inaczej (piec konwekcyjny dochodzi do temperatury trzy razy dłużej, zmywarka myje zimną wodą, szafa chłodnicza buczy i wyłącza się), przyczyna rzadko leży w urządzeniach. Najczęściej brakuje jednej z trzech faz zasilania 400 V. Urządzenia trójfazowe nie gasną wtedy całkiem, tylko pracują „na dwóch nogach”: część grzałek nie grzeje, a silniki nie są w stanie wystartować. Ten artykuł pokazuje, jak rozpoznać zanik fazy po zestawie objawów, co wolno sprawdzić bez uprawnień i dlaczego pozostałe pomiary zostawia się elektrykowi lub technikowi z uprawnieniami.
Dlaczego brak jednej fazy daje tyle różnych objawów
Zasilanie trójfazowe to trzy przewody fazowe (L1, L2, L3) i przewód neutralny. Między dwiema fazami jest nominalnie 400 V, między fazą a neutralnym 230 V. Duże urządzenia gastronomiczne rozdzielają swoje odbiorniki między te trzy fazy, a każdy odbiornik reaguje na brak „swojej” fazy inaczej:
- Grzałki (piec, zmywarka, frytownica, płyta) są podzielone na grupy, a grupy przypisane do faz. Brak jednej fazy wyłącza część grzałek. Urządzenie nadal grzeje, ale słabiej i dłużej; w zmywarce bojler może nie dojść do temperatury płukania, w piecu komora nie osiąga nastawy przy pełnym załadunku.
- Elektronika i sterowanie zasilane są zwykle z jednej fazy i neutralnego (230 V). Jeśli brakuje akurat tej fazy, wyświetlacz jest martwy i urządzenie wygląda na całkowicie zepsute; jeśli brakuje innej, panel działa normalnie, a urządzenie „nie grzeje” lub „nie startuje” bez komunikatu.
- Silniki trójfazowe (sprężarki w większym chłodnictwie, pompy zmywarek tunelowych, wentylatory, przekładnie) potrzebują wszystkich trzech faz, by wytworzyć wirujące pole. Z dwóch faz stojący silnik nie ruszy: buczy, grzeje się i po chwili zadziała jego zabezpieczenie. Silnik, który już pracował w momencie zaniku fazy, może kręcić się dalej, ale pobiera w pozostałych uzwojeniach znacznie wyższy prąd i przegrzewa się; opisy tego zjawiska (single phasing) mówią o uszkodzeniu uzwojeń w czasie od minut do godzin.
Stąd paradoks: po zaniku fazy najgorzej wygląda urządzenie, którego elektronika wisiała na brakującej fazie, a najbardziej zagrożone jest to, które „jakoś działa”, czyli silnik na dwóch fazach.
Jak rozpoznać zanik fazy po objawach kilku urządzeń
Pojedyncze urządzenie z wyżej wymienionymi objawami może mieć własną usterkę (stycznik, grzałka, termostat). Zanik fazy zdradza się tym, że dotyka wielu odbiorników naraz i w charakterystyczny sposób:
| Urządzenie | Objaw przy braku jednej fazy | Co odróżnia od usterki urządzenia |
|---|---|---|
| Piec konwekcyjno-parowy | Nagrzewa się wolno, nie dochodzi do nastawy, wentylator pracuje, brak kodu błędu lub kod dotyczący temperatury | Problem pojawił się nagle i równocześnie z objawami w innych urządzeniach |
| Kuchnia / płyta elektryczna | Część pól nie grzeje lub grzeje słabo, inne normalnie | Pola „nie grzejące” nie są losowe; układają się według faz |
| Zmywarka | Woda w zbiorniku letnia, płukanie zimne, cykl trwa długo lub nie startuje; w tunelowych pompa buczy | Zmywarka nie zgłasza błędu grzałki, a bojler jest sprawny |
| Szafa, komora chłodnicza, agregat | Sprężarka trójfazowa buczy i wyłącza się, temperatura rośnie, alarm | Sprężarki jednofazowe (230 V) w małych szafach pracują normalnie, bo ich faza jest obecna |
| Frytownica elektryczna | Olej nagrzewa się wolno, termostat nie wyłącza | Grzałki sprawne, problem nagły |
| Oświetlenie, gniazda 230 V | Część oświetlenia i gniazd nie działa, inne tak | Zależy od tego, z której fazy są zasilane |
Zapisz, które urządzenia zachowują się nietypowo i od kiedy; to pierwsza rzecz, o którą zapyta technik. Jeśli wszystkie urządzenia na jednej fazie wypadły w tym samym momencie, rozmowa z elektrykiem będzie krótka.
Co wolno sprawdzić samemu
Wszystkie poniższe czynności wykonujesz bez otwierania czegokolwiek, co jest pod napięciem.
- Rozdzielnia: pozycje zabezpieczeń. Obejrzyj wyłączniki nadprądowe i różnicowoprądowe. Trójfazowe obwody są zabezpieczone aparatami trzy- lub czterobiegunowymi, które zwykle wyłączają wszystkie fazy naraz; jeśli jednak obwód ma bezpieczniki topikowe na każdą fazę osobno, jeden przepalony bezpiecznik daje dokładnie objaw „brak jednej fazy”. Zauważysz to po wskaźniku w główce bezpiecznika lub po tym, że nie masz jak go sprawdzić bez wyjmowania, i wtedy zostaw to elektrykowi. Nie wymieniaj bezpiecznika więcej niż raz: jeśli przepala się ponownie, w obwodzie jest zwarcie lub przeciążenie.
- Wtyczka i gniazdo siłowe. Czerwona wtyczka CEE musi być wsunięta do oporu i zablokowana pierścieniem lub klapką. Wtyczka wysunięta na kilka milimetrów po przesunięciu urządzenia podczas sprzątania to klasyczna przyczyna „brakującej fazy” jednego urządzenia. Obejrzyj, czy obudowa gniazda i wtyczki nie jest nadtopiona lub przebarwiona; przebarwienie to ślad grzania na luźnym styku i powód, by nie używać gniazda do czasu naprawy.
- Przewód zasilający. Przetarcia, zgniecenia przy kółkach urządzenia, ślady po drzwiach. Uszkodzony przewód trójfazowy może stracić jedną żyłę i nic więcej.
- Co zmieniło się ostatnio. Prace elektryczne w lokalu lub u sąsiada, nowy odbiornik, przesunięcie urządzeń, burza, prace na sieci w okolicy. Po pracach w instalacji zdarza się też zamiana kolejności faz: silniki kręcą się wtedy w drugą stronę. Instrukcja Talsa do wilków trójfazowych wymienia zarówno „brak napięcia na jednej lub kilku fazach” wśród przyczyn braku startu, jak i odwrotny kierunek obrotu ślimaka przy zamienionych fazach.
- Co działa, a co nie. Włącz na chwilę światło i proste odbiorniki w różnych punktach kuchni. Jeśli część gniazd 230 V jest martwa, a reszta działa, to zanik fazy w instalacji lub u dostawcy, nie usterka urządzeń.
Czego nie robisz: nie zdejmujesz osłon rozdzielni, nie dotykasz zacisków, nie mierzysz nic w gnieździe miernikiem bez uprawnień, nie „przekładasz” wtyczki w inne gniazdo siłowe, by sprawdzić, czy urządzenie ruszy (jeśli problem jest w urządzeniu, uszkodzisz drugi obwód), i nie mostkujesz wyłączników, które wybiły.
Wyłącz silniki, zanim coś zmierzysz
Jeśli podejrzewasz zanik fazy, wyłącz wyłącznikiem głównym urządzenia z silnikami trójfazowymi: agregaty chłodnicze, zmywarki tunelowe, większe roboty. Grzałka na dwóch fazach po prostu grzeje słabiej; silnik na dwóch fazach niszczy się. Chłodnictwo wyłączone na godzinę to kłopot z towarem, ale sprężarka z przepalonym uzwojeniem to wymiana sprężarki, często z czyszczeniem obiegu. Jak postępować z towarem, opisaliśmy w artykule o awarii lodówki w restauracji.
Co mierzy technik i gdzie szuka przerwy
Technik z uprawnieniami elektrycznymi idzie od źródła do odbiornika:
- Napięcia w rozdzielni i w gnieździe: między każdą parą faz i między każdą fazą a neutralnym, bez obciążenia i pod obciążeniem. Faza obecna „na pusto”, która znika po włączeniu odbiornika, wskazuje na luźny styk lub przepalającą się żyłę, nie na dostawcę.
- Zabezpieczenia i styki: bezpieczniki, wyłączniki, zaciski w rozdzielni, gniazdo i wtyczka siłowa, listwa zaciskowa w urządzeniu. Luźny zacisk grzeje się, utlenia i w końcu przestaje przewodzić; przebarwienie izolacji jest śladem tego procesu.
- W urządzeniu: wyłącznik główny, styczniki (wypalony jeden styk stycznika to „brak fazy” widoczny tylko za stycznikiem), rezystancja poszczególnych grzałek i uzwojeń silnika, stan przekaźnika zaniku fazy, jeśli urządzenie go ma.
- Po usunięciu przyczyny: rozruch silników i sprawdzenie poboru prądu na każdej fazie; silnik, który pracował na dwóch fazach, może mieć uszkodzoną izolację i wymaga oceny, nawet jeśli ruszył.
Rozgraniczenie jest proste: instalacja do gniazda to elektryk lub administrator budynku; od gniazda w głąb urządzenia to serwis urządzeń gastronomicznych. Firma ma uprawnienia elektryczne, a pomiary napięć po stronie urządzenia wykonuje technik z uprawnieniami. Wizyta z diagnostyką i konsultacją kosztuje 150 zł netto z dojazdem po Wrocławiu; dalsze prace według cennika.
Jak ograniczyć ryzyko następnym razem
- Poproś elektryka o przekaźnik kontroli faz (zaniku i asymetrii) na obwodach z silnikami trójfazowymi; odłącza odbiornik, zanim silnik się przegrzeje. Nowsze agregaty i zmywarki tunelowe bywają w niego wyposażone fabrycznie, sprawdź dokumentację.
- Przy corocznym przeglądzie urządzeń proś o dokręcenie zacisków na listwach i w stycznikach: luźny zacisk to najczęstsza „domowa” przyczyna braku fazy.
- Zabezpiecz wtyczki siłowe przed wysunięciem (blokady, prowadzenie przewodu z dala od kółek i drzwi).
- Zapisz, które urządzenia i gniazda są na której fazie; przy następnej awarii od razu zobaczysz wzorzec.
- Po każdej pracy elektrycznej w lokalu sprawdź kierunek obrotów silników (wentylator pieca, ślimak wilka, pompa) zanim zaczniesz dzień.
Objawy, które opisaliśmy, mają też własne strony: urządzenie wolno się nagrzewa, urządzenie nie uruchamia się i urządzenie wybija zabezpieczenie. Dla sprzętu grzewczego zobacz serwis kuchni elektrycznych i serwis pieców konwekcyjno-parowych.
FAQ
Piec pokazuje normalną temperaturę na wyświetlaczu, ale potrawy są niedopieczone. Czy to brak fazy? Możliwe, jeśli wyświetlacz pokazuje nastawę, a nie temperaturę rzeczywistą, albo jeśli piec dochodzi do nastawy pusty, a przy załadunku już nie. Brakująca grupa grzałek daje dokładnie taki efekt. Rozstrzyga pomiar napięć na listwie zaciskowej pieca.
Czy brak fazy może uszkodzić elektronikę? Sam brak fazy zwykle nie; groźniejsze są stany przejściowe, np. przerwany przewód neutralny w układzie trójfazowym, przy którym napięcia na odbiornikach 230 V mogą odbiegać od nominalnych. To kolejny powód, by przy nietypowych objawach wyłączyć urządzenia i wezwać elektryka, zamiast testować je na żywo.
Zabezpieczenie trójfazowe nie wybiło, a i tak brakuje fazy. Jak to możliwe? Zabezpieczenie reaguje na nadmierny prąd, nie na brak napięcia. Przerwa w jednej żyle, luźny zacisk albo wypalony styk nie przeciążają niczego, więc nic nie wybija. Brak fazy bez wybicia zabezpieczenia jest typowy.
Czy mogę przełączyć szafę chłodniczą na przedłużacz z innego gniazda, dopóki elektryk nie przyjdzie? Sprężarki trójfazowej nie, bo potrzebuje gniazda siłowego. Jednofazowej szafy tylko do gniazda o odpowiednim obciążeniu i bez listew rozgałęźnych; lepiej przenieść towar niż ryzykować drugi obwód.
Zgłoszenie
Napisz, które urządzenia zachowują się nietypowo i od kiedy, czy któreś gniazda lub światła w lokalu nie działają, oraz czy ostatnio były prace elektryczne. Wyłącz urządzenia z silnikami trójfazowymi do czasu diagnozy. Zamów serwis, telefon +48 45 222 75 75.